Art. 21 Polskiego Aktu o Dostępności (PAD) to podstawowy przepis, który pozwala legalnie nie spełnić konkretnego wymagania dostępności. Nie jest to luka w prawie, tylko procedura z jasnymi warunkami: rzetelna ocena, dokumentacja, zawiadomienie organu i okresowa weryfikacja. W październiku 2026 r. pracownicy organów nadzoru rynku biorą udział w doradztwie PFRON m.in. o ocenie takich wyłączeń. To dobry moment, żeby przejrzeć własne oceny.

Dlaczego warto zająć się tym teraz

PFRON prowadzi doradztwo dla pracowników organów tworzących system nadzoru rynku (Etap 5., realizator: Tyflokom). Według opublikowanego harmonogramu na okres 14.10.2026–11.01.2027 zaplanowano m.in.:

  • 14.10 – doradztwo dla Biura Rzecznika Finansowego i dla UKE, m.in. o stosowaniu wytycznych i zasad w ocenie przesłanek do wyłączeń od stosowania wymagań dostępności,
  • 15.10 – kolejną sesję dla UKE (z tym samym tematem) oraz sesję dla Wojewódzkiego Inspektoratu Transportu Drogowego w Gdańsku (weryfikacja dostępności usługi, głównie stron internetowych),
  • 16.10 – sesje dla Urzędu Lotnictwa Cywilnego (wytyczne i zasady oceny przesłanek do wyłączeń) i Urzędu Transportu Kolejowego (m.in. „jak i kiedy powiadamiać nadzór rynku o wyłączeniu”),
  • 22.10 – stacjonarne doradztwo w UKE, m.in. „mechanizm wyłączeń zgodnie z art. 21 PAD – podstawy wyłączeń dla produktów i dla usług” oraz weryfikacja informacji przekazywanych przez podmioty gospodarcze.

W programie jest też praca z aplikacją OZ-PAD. Nie ma powodu do niepokoju, ale sygnał jest jasny: pytania o wyłączenia będą coraz bardziej konkretne. Ogólnikowe „to dla nas za drogie” nie wystarczy.

Co dokładnie mówi art. 21

PAD to ustawa z 26 kwietnia 2024 r. o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług przez podmioty gospodarcze. Zgodnie z jej art. 21 ust. 1 wymagania dostępności mają zastosowanie wyłącznie w zakresie, w jakim zapewnienie zgodności z nimi:

  1. nie wymaga wprowadzenia zasadniczej zmiany podstawowych właściwości produktu albo usługi,
  2. nie stanowi dla firmy nieproporcjonalnego obciążenia.

Trzy rzeczy, o których często się zapomina:

  • Ocenę przeprowadza sama firma (ust. 2). Nie ma wniosku ani zgody urzędu. Odpowiedzialność za jakość oceny spoczywa więc w całości na firmie.
  • Ocena dotyczy konkretnego wymagania, a nie całego produktu czy usługi. Przepis mówi o zgodności „z określonym wymaganiem dostępności”. Jeśli jednej funkcji nie da się dostosować, pozostałe wymagania nadal obowiązują.
  • Wyłączenie działa tylko „w zakresie”. Jeśli pełne spełnienie wymagania jest nieproporcjonalne, sprawdźcie, czy da się je spełnić częściowo albo zapewnić rozwiązanie zastępcze.

Kryteria oceny nieproporcjonalnego obciążenia (ust. 3)

Ustawa wskazuje trzy kryteria:

  1. stosunek kosztów netto spełnienia wymagania do ogólnych kosztów operacyjnych i kapitałowych produkcji, dystrybucji lub importu produktu albo oferowania lub świadczenia usługi,
  2. szacowane koszty i korzyści dla firmy (także w odniesieniu do procesów wytwórczych i inwestycji) w stosunku do szacowanej korzyści dla osób ze szczególnymi potrzebami, z uwzględnieniem liczby przypadków i częstotliwości korzystania z produktu albo usługi,
  3. stosunek kosztów netto do przychodów netto ze sprzedaży produktu albo z oferowania lub świadczenia usługi.

Ustawa nie podaje żadnego progu procentowego. Ocena musi więc opierać się na liczbach z systemów finansowych i rzetelnym uzasadnieniu, a nie na jednym wskaźniku.

Co wliczać do kosztów netto (ust. 4)

  • jednorazowe koszty organizacyjne: dodatkowy personel z wiedzą o dostępności, szkolenia, nowe procesy, wytyczne, zapoznanie się z przepisami,
  • bieżące koszty produkcji i rozwoju: projektowanie funkcji dostępności, procesy wytwórcze, testy dostępności, dokumentacja tych czynności.

Przepisy wdrażają art. 14 i załącznik VI dyrektywy (UE) 2019/882 (Europejski Akt o Dostępności, EAA). Motyw 66 dyrektywy mówi wprost: „Za uzasadnione przyczyny nie należy uznawać braku priorytetowego traktowania, braku czasu ani braku wiedzy”.

Kiedy wyłączenie nie zadziała

Zewnętrzne finansowanie. Jeśli na spełnienie danego wymagania firma otrzymała finansowanie z publicznych lub prywatnych źródeł innych niż zasoby własne, nie może w odniesieniu do tego wymagania powołać się na nieproporcjonalne obciążenie (ust. 11). Dotyczy to np. dotacji czy grantów na dostępność. Uwaga: przepis wyłącza tylko przesłankę nieproporcjonalnego obciążenia, a nie zasadniczej zmiany. Ani ustawa, ani wytyczne PFRON nie rozstrzygają wprost, czy liczy się tu także finansowanie zwrotne, np. kredyt. Jeśli korzystacie z takiego finansowania, opiszcie to w ocenie i skonsultujcie interpretację.

Złe proporcje. Duża firma, która porównuje koszt jednej poprawki z kosztami i przychodami całej usługi, rzadko wykaże, że obciążenie jest nieproporcjonalne. Zwykle łatwiej jest zaplanować wdrożenie etapami.

Brak dokumentacji. Ocena, której nie da się pokazać, w praktyce nie istnieje.

Jak udokumentować ocenę

Ustawa wymaga sporządzenia dokumentacji przebiegu oceny i dokonanych ustaleń (ust. 5). Dobra dokumentacja zawiera:

  • wskazanie wymagania (artykuł PAD i, pomocniczo, punkt normy EN 301 549 lub kryterium WCAG),
  • opis niezgodności i grup użytkowników, których dotyczy,
  • rozważone warianty rozwiązania wraz z ich kosztami,
  • obliczenia według kryteriów z ust. 3 i 4, ze źródłem danych,
  • wniosek: co i w jakim zakresie nie będzie spełnione i jakie rozwiązanie zastępcze wdrażacie,
  • datę, autorów, osobę zatwierdzającą i termin kolejnej oceny.

Przechowywanie: 5 lat od dnia ostatniego udostępnienia produktu na rynku albo od zakończenia oferowania lub świadczenia usługi (ust. 6). Na żądanie Prezesa Zarządu PFRON lub właściwego organu nadzoru rynku firma przekazuje uwierzytelnioną kopię dokumentacji (ust. 7).

Producent ma dodatkowy obowiązek: jeśli po ocenie nie musi spełniać określonych wymagań, wskazuje w deklaracji zgodności, których wymagań produkt nie spełnia (art. 24 ust. 3).

Zawiadomienie organu nadzoru rynku

Jeśli z oceny wynika, że firma nie musi spełniać wymagań, niezwłocznie informuje o tym na piśmie właściwy organ nadzoru rynku (ust. 8). Organy wymienia art. 38 ust. 3:

  • Prezes UKE – terminale, konsumenckie urządzenia końcowe, sprzęt komputerowy i systemy operacyjne, usługi telekomunikacyjne, usługi dostępu do audiowizualnych usług medialnych, czytniki i usługi rozpowszechniania książek elektronicznych,
  • Rzecznik Finansowy – bankowość detaliczna,
  • minister właściwy do spraw informatyzacji – handel elektroniczny,
  • Prezes UTK, Prezes ULC, wojewódzcy inspektorzy transportu drogowego, dyrektorzy urzędów morskich i Dyrektor Urzędu Żeglugi Śródlądowej w Bydgoszczy – usługi towarzyszące transportowi pasażerskiemu.

Wyjątek: obowiązki z ust. 5–8 nie dotyczą mikroprzedsiębiorców dokonujących obrotu produktami. Na żądanie organu muszą jednak przedstawić dokumenty lub wskazać okoliczności istotne dla oceny (ust. 9). Usługi świadczone przez mikroprzedsiębiorców są w ogóle wyłączone z ustawy (art. 4 pkt 1).

Ponowna ocena

Usługodawca, który uznał wymaganie za nieproporcjonalne obciążenie, powtarza ocenę (ust. 10):

  • nie rzadziej niż co 5 lat,
  • za każdym razem, gdy zmienia się zakres usługi lub sposób jej oferowania lub świadczenia,
  • na żądanie Prezesa Zarządu PFRON lub organu nadzoru rynku.

Dla producentów ustawa nie przewiduje takiego cyklu wprost, ale deklarację zgodności trzeba aktualizować przy każdej zmianie funkcji lub właściwości produktu (art. 24 ust. 4). W praktyce warto przeglądać wszystkie oceny raz w roku, bo koszty rozwiązań dostępności zwykle spadają.

Konsument też może zapytać

Na żądanie konsumenta Prezes Zarządu PFRON lub właściwy organ nadzoru rynku przekazuje mu posiadane informacje o ocenie dokonanej na podstawie art. 21 ust. 2, z zachowaniem poufności i tajemnic prawnie chronionych, w terminie 30 dni (art. 42 ust. 1). Piszcie więc ocenę tak, jakby miał ją przeczytać klient. Dane objęte tajemnicą przedsiębiorstwa najlepiej wydzielić do oznaczonego załącznika.

Co sprawdzi organ

Jeśli w wyniku kontroli organ ustali, że produkt nie spełnia określonego wymagania, sprawdza, czy firma dokonała oceny z art. 21 ust. 2, i analizuje ją, w tym prawidłowe zastosowanie kryteriów z ust. 3 (art. 51 ust. 1). Gdy oceny brak albo jest wadliwa, wzywa do jej przeprowadzenia w terminie nie krótszym niż 60 dni (art. 51 ust. 2), a jeśli firma tego nie zrobi, wszczyna postępowanie (art. 51 ust. 3).

Art. 51 ust. 1 mówi wprost o produkcie, ale jego pkt 3 wspomina o „produkcie lub usłudze”, a ust. 3 odsyła także do postępowania z art. 63, które dotyczy usług. Do tego art. 62 ust. 1 każe przy kontroli usług oceniać zgodność „z uwzględnieniem art. 21 ust. 1”. Usługodawca powinien więc zakładać, że jego ocena również zostanie sprawdzona, choć ustawa opisuje tę procedurę mniej szczegółowo niż przy produktach.

Checklista: ocena z art. 21 krok po kroku

  1. Zidentyfikuj konkretne wymaganie (artykuł PAD), którego nie spełniasz.
  2. Ustal, czy na to wymaganie otrzymałeś zewnętrzne finansowanie (ust. 11). Jeśli tak, przesłanka nieproporcjonalnego obciążenia odpada.
  3. Wybierz przesłankę: zasadnicza zmiana czy nieproporcjonalne obciążenie.
  4. Opisz co najmniej dwa warianty rozwiązania, w tym częściowe i zastępcze.
  5. Policz koszty netto według ust. 4 na danych z systemów finansowych.
  6. Zastosuj trzy kryteria z ust. 3 i opisz korzyść dla użytkowników.
  7. Sformułuj wniosek i plan: co wdrażasz i kiedy wrócisz do tematu.
  8. Zatwierdź dokument na odpowiednim szczeblu i oznacz dane poufne.
  9. Niezwłocznie zawiadom na piśmie właściwy organ nadzoru rynku (ust. 8).
  10. Producent: uwzględnij niespełnione wymagania w deklaracji zgodności (art. 24 ust. 3).
  11. Ustaw przechowywanie na 5 lat od ostatniego udostępnienia produktu lub zakończenia usługi (ust. 6).
  12. Wpisz do kalendarza ponowną ocenę (ust. 10) i przegląd przy każdej zmianie usługi.

FAQ

Czy na wyłączenie z art. 21 potrzebna jest zgoda urzędu? Nie. Firma sama dokonuje oceny i zawiadamia organ. Organ może jednak ocenę zakwestionować w trakcie kontroli.

Czy mogę wyłączyć całą stronę internetową albo całą aplikację? Nie w ten sposób. Ocena dotyczy określonego wymagania, a wyłączenie obowiązuje tylko w zakresie, w jakim spełnienie wymagania byłoby nieproporcjonalne. Pozostałe wymagania obowiązują.

Jak długo przechowywać dokumentację? 5 lat od dnia ostatniego udostępnienia produktu na rynku albo od zakończenia oferowania lub świadczenia usługi.

Źródła