Prosty język to sposób pisania, dzięki któremu czytelnik szybko znajduje potrzebną informację, rozumie ją i wie, co ma zrobić. Od 2023 roku opisuje go międzynarodowa norma ISO 24495-1. W pierwszej części serii wyjaśniamy, czym jest prosty język, czym różni się od tekstu łatwego do czytania (ETR) i dlaczego to nie to samo co „uproszczona” wersja dla nielicznych.

Krótka definicja

Norma ISO 24495-1:2023 definiuje prosty język tak: to komunikacja, w której słowa, układ i wygląd tekstu są tak jasne, że czytelnik może łatwo:

  • znaleźć to, czego potrzebuje,
  • zrozumieć to, co znalazł,
  • wykorzystać tę informację.

Ważne jest słowo „czytelnik”. Norma nie mówi o liczbie słów ani o długości zdań. Mówi o tym, czy konkretna osoba poradzi sobie z tekstem. Tekst jest prosty wtedy, gdy działa dla ludzi, do których go piszesz.

Cztery zasady z normy ISO

Norma opiera się na czterech zasadach:

  1. Tekst jest trafny. Czytelnik dostaje to, czego potrzebuje.
  2. Informację łatwo znaleźć. Czytelnik szybko trafia na to, czego szuka.
  3. Tekst jest zrozumiały. Czytelnik łatwo rozumie, co przeczytał.
  4. Tekst jest użyteczny. Czytelnik może z informacji skorzystać.

Norma podkreśla, że zasady łączą się ze sobą. Nie stosujesz ich po kolei, tylko razem. Czwartą zasadę sprawdzasz w praktyce, czyli testujesz tekst. Więcej o testach napiszemy w części 5.

Norma dotyczy tekstów drukowanych i cyfrowych. Nie zastępuje wytycznych o dostępności cyfrowej. Sama odsyła do WCAG i normy EN 301 549.

Prosty język a tekst łatwy do czytania (ETR)

W Polsce często myli się dwa pojęcia: prosty język i tekst łatwy do czytania i zrozumienia, czyli ETR (z ang. easy to read). Na naszym blogu pisaliśmy już o różnicach w tekście „Prosty język to nie to samo co krótszy tekst”. Tu dodajemy jedną ważną rzecz, którą opisuje Pracownia Prostej Polszczyzny Uniwersytetu Wrocławskiego.

Według materiałów Pracowni przygotowanych dla Krajowej Szkoły Administracji Publicznej:

  • Prosty język powstał dla osób o przeciętnych umiejętnościach czytania, które nie znają się na danej dziedzinie. Dziś pomaga też ludziom, którzy mają mało czasu, są zmęczeni, zestresowani albo czytają na telefonie.
  • ETR powstał dla osób z niepełnosprawnością intelektualną. Dziś korzystają z niego także na przykład osoby z afazją, z demencją, mające trudności w uczeniu się czy migranci.

Obie metody traktuje się jak tłumaczenie, bo mają wiernie oddać sens tekstu. Różnica jest jednak ważna:

  • w ETR wolno usunąć lub uprościć zbyt trudne treści,
  • w prostym języku usunięcie lub uproszczenie treści to błąd.

Dlatego ETR częściej służy do pisania bardzo prostych streszczeń. Prosty język służy do pisania nowej wersji całego tekstu, która zastępuje wersję trudną.

Co to oznacza w praktyce

Wyobraź sobie decyzję urzędu. Wersja w prostym języku powinna zawierać wszystko, co ważne: co urząd postanowił, dlaczego, co możesz zrobić i do kiedy. Nie możesz pominąć terminu na odwołanie tylko dlatego, że jest trudny do opisania.

Wersja ETR tej samej decyzji może być krótsza i skupić się na najważniejszych sprawach. Nie zastępuje jednak pełnej decyzji.

Dlatego prosty język nadaje się do codziennej komunikacji z każdym. ETR jest dodatkiem dla osób, które go potrzebują.

Trzy mity o prostym języku

Mit 1: Prosty język to język potoczny. Nie. Zasady opracowane przez polskie ośrodki naukowe dla banków mówią wprost: upewnij się, że tekst jest poprawny językowo i merytorycznie. Prosty nie znaczy niechlujny.

Mit 2: Prosty język jest dla osób z niepełnosprawnościami. Nie tylko. Serwis Służby Cywilnej na gov.pl pisze, że prosty język sprawdza się zarówno w pismach do obywateli i cudzoziemców, jak i do osób na najwyższych stanowiskach w państwie.

Mit 3: Wystarczy krótko pisać. Krótkie zdania pomagają, ale to za mało. Liczy się też układ, kolejność informacji, słownictwo i to, czy czytelnik wie, co ma zrobić.

Lista kontrolna: czy to w ogóle jest prosty język?

  • [ ] Wiesz, kto będzie czytał tekst i czego potrzebuje.
  • [ ] Najważniejsza informacja jest na początku.
  • [ ] Czytelnik łatwo znajdzie to, czego szuka (nagłówki, listy, akapity).
  • [ ] Tekst zawiera wszystkie ważne treści, nic istotnego nie zniknęło.
  • [ ] Czytelnik wie, co ma zrobić, do kiedy i jak.
  • [ ] Tekst jest poprawny językowo.
  • [ ] Wiesz, czy oprócz prostego języka potrzebujesz też wersji ETR.

W następnej części

W części 2 sprawdzimy, jak wygląda prosty język w Polsce. Opiszemy, co mówią przepisy, jakie zalecenia ma administracja rządowa, co zrobiły banki po wejściu w życie Polskiego Aktu o Dostępności i jakie instytucje pracują nad prostą polszczyzną.

Źródła